На носу Средневековья. Книги, пуговицы и другие символы эпохи, изменившей мир - Кьяра Фругони
211
Было подсчитано, что два раба с ручной мельницей производят семь килограммов муки в час, в то время как водяная мельница производит за это же время пятьдесят килограммов: Gimpel. La révolution. Cit. P. 14; о разных типах мельниц: Ibid. P. 9–32.
212
Que sexta pars dicti molendini fuit Ranucci Boniçi mungnarii, de quo debet annuatim prestari sive solvi ipsi abbati et monasterio pro pensione duo ferra equorum. («И за эту шестую часть вышеозначенной мельницы, которая принадлежала мельнику Рануччо ди Боницо, нужно ежегодно платить аббату и монастырю арендную плату в две лошадиные подковы»): документ опубликован в: Testimonianze medioevali per la storia dei comuni del Monte Amiata / A cura di N. Barbieri e O. Redon. Roma: Viella, 1989. P. 48–49.
213
Tunc visus est ipse ferreus Karolus, ferrea galea cristatus, ferreis manicis armillatus, ferrea torace ferreum pectus humerosque Platonicos tutatus, hasta ferrea in altum subrecta sinistram impletus. Nam dextra ad invictum calibem semper erat extenta; coxarum exteriora, que propter faciliorem ascensum in aliis solent lorica nudari, in eo ferreis ambiebantur bratteolis. De ocreis quid dicam? Quae et cuncto exercitui solebant ferreae semper esse usui. In clipeo nihil apparuit nisi ferrum. Caballus quoque illius animo et colore ferrum renitebat. Quem habitum cuncti praecedentes, universi ex lateribus ambientes omnesque sequentes et totus in commune apparatus iuxta possibilitatem erat imitatus. Ferrum campos et plateas replebat. Solis radii reverberabantur acie ferri. Frigido ferro honor a frigidiori deferebatur populo. Splendidissimum ferrum horror expalluit cloacarum. ‘O ferrum, heu ferrum!’ clamor confusus insonuit civium: Notkeri Balbuli Gesta Karoli Magni Imperatoris // Monumenta Germaniae Historica. Scriptores rerum Germanicarum nova series. T. XII / A cura di F. Haefele. Berolini. 1959. L. II. 17. P. 83–84.
214
Для первого библиографического ознакомления см. статью Cavalleria, arma di, в Dizionario enciclopedico del Medioevo / Diretto da A. Vauchez. Ed. italiana a cura di C. Leonardi. Parigi: Cerf, Roma: Città Nuova, Cambridge: J. Clarke, 1998. Vol. I. P. 368–369.
215
Издание текста с итальянским переводом напротив см.: Le leggi dei longobardi. Storia, memoria e diritto di un popolo germanico / A cura di C. Azzara e S. Gasparri. Milano: Editrice La Storia, 1992.
216
Bandera S. L’altare di Sant’Ambrogio: indagine storico-artistica // L’altare d’oro di Sant’Ambrogio / A cura di C. Capponi. Milano: Banca Agricola Milanese, 1996. P. 73–111.
217
Gimpel, La révolution. Cit. P. 38.
218
От ит. perdere le staffe – дословно «терять шпоры».
219
Da Pisa G. Prediche inedite <…> recitate in Firenze dal 1302 al 1305 / A cura di E. Narducci, G. Romagnoli. Bologna, 1867. Predica XXIX del 1305. P. 154.
220
Historia Langobardorum I. 20. Op. cit. P. 40–41.
221
Мартинелла – колокол, получивший свое название от святого Мартина, покровителя рыцарей. Во Флоренции с приближением войны мартинеллу сначала поднимали над аркой Порта Санта-Мария, где она постоянно звонила, а затем, когда войска отправлялись, ее водружали на карроччо.
222
Cesaris Augusti Friderici Roma secundi dona tene currum perpes in urbe decus. Hic Mediolani captus de strage triumphos Cesaris ut referat inclita preda venit, hostis in opprobrium pendebit. In urbis honorem mictitur: hunc urbis mictere iussit amor. Надпись написана в Риме в Зале карроччо во Дворце сенаторов. Латинский текст с серьезными орфографическими ошибками и без перевода можно прочитать на табличке около нее: Federico II e l’Italia (Mostra a Palazzo Venezia, Roma 1995–1996). Roma: De Luca-Editalia, 1995. P. 336–337.
223
Sercambi G. Croniche / A cura di S. Bongi. Lucca: Tipografia Giusti, 1892. Vol. I. P. 84–86.
224
Idem. Le illustrazioni delle croniche nel codice lucchese di Giovanni Sercambi / A cura di O. Banti, M. L. Testi-Cristiani. Genova: S. Basile editore, 1978. 2 voll. Vol. II. Fig. 22.
225
См. различных правителей Лукки со ссылкой на соответствующий герб в главах CCXIX–CCXXXIV процитированного издания: Bongi. Vol. I. P. 191–198. Миниатюрист хотел показать незначительные события, которые на короткий промежуток времени изменили сложившееся распределение сил. По этой причине скопление флагов Каструччо Кастракани и его сыновей отражает жестокую борьбу среди членов одной семьи. Благодарю Оттавио Банти за это наблюдение и проверку точности опознанных гербов.
226
Petrarca F. De remediis utriusque fortunae // Francisci Petrarchae Opus. Basilea, 1554. Tomo I. Dialog. 99. Ristampa anastatica New Jersey (USA): Ridgewood, 1965. P. 102: Non erat satis, de coelo tonantis ira Dei immortalis, homuncio, nisi (o crudelitas iuncta superbiae) de terra etiam tonuisset, non imitabile fulmen, ut Maro ait, humana rabies imitata est, et quod e nubibus mitti solet ligneo quidem, sed tartareo mittitur instrumento, quod ab Archimede inventum quidam putant, eo tempore quo Marcellus Syracusas obsidebat. Verum ille hoc ut suorum civium libertatem tueretur excogitavit, patriae excidium, vel averteret vel differret, quo vos ut liberos populos, vel iugo vel excidio praematis utimini. Erat haec pestis nuper rara, ut cum ingenti miraculo cerneretur, nunc ut rerum pessimarum dociles sunt animi, ita communis est ut unum quodlibet genus armorum. Отрывок процитирован: Luisi R. Scudi di pietra. I castelli e


